“Priştin makaracısı”(Priştin roller), veya daha iyi bilindiği gibi “Dunek” veya Türkçe adıyla “Dönek”, güvercinleri, 19. yüzyıl ve 20. yüzyılın başlarından köken alan özel ve özgün bir türüdür. Eski üreticilerin anlattıklarına göre bu tür Türk akınlarıyla Kosova bölgesine getirilen Doğu makaracısından (Oriental Roller/Oryantal makaracı) geliştirilmiş bir türdür.
Bu oldukça gösterişli başlığın, çok eski zamanlardan itibaren çeşitli Türk topluluklarınca bilinen ve nesli ıslah etmek için yetiştirilen güvercinler veya kumrularla ilgili bir dizi dil bilimsel ve tarihsel olaya dikkatinizi çekmekten başka bir amacı yoktur. Ben yıllarca bu konuyu araştırmak için niyetlendim, fakat bu konuyu ele almam, ancak 1988 yılında yani, Konya Selçuk Üniversitesi Türkologlarından Mehmet Özmen’in Türk güvercinleriyle ilgili olarak yazdığı, 1981′de basılmış olan önemli bir makaleden haberdar olduktan sonra gerçekleşti. Söz konusu makale, sadece Konya ve civarındaki güvercinleri tanıtan sınırlı bir nitelik taşıdığı için ben bu yazıda ona birkaç yeni gözlemle ilâvede bulunmayı ümit ettim.
YOLLARINI BURUNLARIYLA BULUYORLARPosta güvercinleri koku duyuları sayesinde hedeflerine tam ulaşabiliyor. Posta güvercinleri nereden salınırlarsa salınsınlar, daima barınaklarına geri dönerler. Araştırmacılar bunu uzun süre dünyanın manyetik alanının algılanmasına bağladılar. Bugün som balıklarının denize açıldıktan aylar sonra daima yumurtadan çıktıkları ırmağa geri döndükleri ve bu ırmağı koku duyuları sayesinde bulabildikleri bilinmektedir. Dünyanın manyetik alanın da bunda payı olabilir.
Bu tür için genel nitelikler:
1. Yüksek uçuş ( yasalarla tayin edilmiş)
2. Uzun uçuş (en az 4 saat)
3. Dairesel uçuş ( daire çapı 50-200 m)
4. Grup uçuşu ( sürü 5-14 uçucu içerir)
Bunlar her renkte olabilmektedirler. Hatta ela gözlü olanları da mevcuttur. En önemli özellikleri dalıcılıklarıdır. Ben, Dr. W.F. Hollander ve Bob Pettit bu kuşları 1978’le 1985 yılları arasında Adana ve çevresinde gözleme olanağı bulduk. Bunlar yüksekten çok hızlı düşerken sanki çarpan bir rüzgar gibi ses çıkartıyorlar. Kuşlar küçük filolar halinde, iki ya da üç kuştan oluşan bir grup olarak yüksek seviyede uçuruluyorlar. Aşağıya dalışa geçmeleri için sinyal olarak pırıltı kuş sallanıyor. Kuşlar aniden bir taş ya da bomba gibi düşmeye başlıyorlar ve doğrudan dolabın içine giriyorlar. Dr. Hollander dalış hızlarını saatte 90 mil olarak ölçtü. Bu bir milden saniyede 132 ayak bir düşüş. Dalışı gözlemek için sadece 6-8 saniye bir zamanınız oluyor.
Eğer kendim görmeseydim ve gördüğüme emin olmasaydım bu bir nisan şakası derdim. Follukların önünde öten erkek güvercinler, fakat duyulan bir ses yok, arada hafif nefes sesi hariç güvercinlerden hiçbir ses çıkmıyor. Bir Türk güvercini olan bu kuşlara yetiştirildiği yörede “Kumle güvercini” (Bayburt güvercini veya yöresel olarak çiftgugul) adı veriliyor. Bu güvercinlerin önde gelen özelliği herhalde sessiz olmaları? Bu güvercin hakkında çok az bilgiye sahibiz, bu bakımdan, bir ırk olarak kabul edilmeleri için ön araştırmaların yapılması gerekir.